Projenin ihtiyacı
Solhan, Bingöl'ün ilçe merkezleri arasında yolcu yoğunluğu günün saatine göre çok değişen bir yerleşim. Belediye şehir içi otobüs hattını devreye alırken üç başlıkta baştan net bir kurgu istedi:
Nakit gelirin takip edilememesi. Bilet ya da nakit ücretle çalışan bir hatta gün sonunda eldeki para dışında hiçbir veri kalmıyor; hangi saatte kaç yolcu bindiği, hangi seferin dolu hangisinin boş gittiği ölçülemiyor. Belediye hattı sübvanse ederken bunu neye göre yaptığını da gösteremiyor.
Şoförün üzerinde biriken yük. Nakit sistemde şoför aynı anda hem aracı kullanıyor hem para alıyor hem para üstü veriyor hem de kimin indirimli, kimin ücretsiz binme hakkı olduğuna kendi kararıyla hükmediyor. Bu hem duraklarda gereksiz bekleme hem de yolcuyla tartışma üretiyor.
Sosyal destek haklarının kayıt dışı kalması. Öğrenci, yaşlı ve belediyenin ücretsiz seyahat hakkı tanıdığı vatandaşlar için elde yazılı bir liste tutulması, her seferde şoförün bunu doğrulamasını gerektiriyordu — pratikte bu mümkün değil.
Neden akbil sistemi tercih edildi?
Solhan'ın diğer projelerden ayrılan tarafı şu: filo yeniydi ve sistem hattın ilk gününden itibaren kartlı kuruldu. Sonradan nakitten karta geçen belediyelerde en zorlu kısım alışkanlık değişimidir — yolcu yıllardır cebindeki bozuk parayla bindiği için karta geçiş direnç üretir. Solhan'da böyle bir geçmiş oluşmadığı için vatandaş hattı zaten "kartlı hat" olarak tanıdı; uyum süreci neredeyse hiç yaşanmadı. Bu, kurulum senaryoları arasında en verimli olanıdır ve yeni hat açan belediyelere önerimiz de budur.
Sistemin genel yapısı
Kurulum üç katmandan oluşuyor ve katmanların hiçbiri diğerinin yerine karar veremiyor:
- Araç katmanı: Her otobüse kapı girişine bakan bir Sole validatör monte edildi. Kart okutulduğunda tutar cihazda değil, kart tipine tanımlı tarifeye göre hesaplanıyor; sonuç ekranda ve sesli olarak yolcuya bildiriliyor.
- Yükleme katmanı: Bakiye yüklemesi belediyenin belirlediği tek merkezden yapılıyor. Her yükleme fiş çıktısıyla belgeleniyor, para araç içinde hiç el değiştirmiyor.
- Merkez katmanı: Geçişler merkezi yazılıma aktarılıyor; kart tipi, tarife ve ücretsiz seyahat hakkı burada tanımlanıyor. Araçlar bağlantısız kalsa bile geçişi kabul edip bağlantı gelince aktarıyor.
Her işlemin izlenebilir olması
Sistemin belediye açısından en somut kazancı, her binişin tek tek kayda geçmesi. Hangi kart, hangi araçta, hangi saatte, hangi tarifeden geçti — hepsi sorgulanabiliyor. Kart kaybolduğunda bakiyesi durdurulup yeni karta aktarılabiliyor; kayıp kartla yapılan geçiş de görülebiliyor. Belediye artık hattın gerçek yolcu yükünü sefer saatlerine göre görebildiği için sefer planını verinin gösterdiğine göre düzenliyor.
Sağlanan fayda
- Gelir ilk günden kayıt altında. Hattın günlük, haftalık ve aylık geliri elle sayım gerektirmeden raporlanıyor.
- Şoför sadece aracı kullanıyor. Para alma, para üstü verme ve indirim kararı verme yükü tamamen ortadan kalktı; duraklarda bekleme kısaldı.
- Sosyal destek hakları karta tanımlı. Ücretsiz ve indirimli seyahat hakkı sistemde tutulduğu için hem hak sahibi tartışmasız geçiyor hem de bu hakkın belediyeye maliyeti raporlanabiliyor.
- Nakit araç içinden çıktı. Para yalnızca yükleme noktasında el değiştirdiği için kayıp/eksik riski büyük ölçüde ortadan kalktı.
- Tarife değişikliği tek noktadan. Ücret güncellemesi merkezden yapılıyor, araçlara tek tek müdahale edilmiyor.
Kartın ulaşımın ötesine taşınabilmesi
Solhan Belediyesi'nin bastırdığı kart bir otobüs bileti değil, vatandaşa tanımlı bir belediye kartı. Aynı kart ileride spor tesisi girişinde, kültür merkezinde, halk yemekhanesinde veya kütüphanede kullanılabilir; her biri sistemde ayrı bir hizmet olarak tanımlanır ve ayrı raporlanır. Belediyenin vatandaşla temas ettiği her nokta böylece tek bir kimliğe bağlanır — kent kart mantığının özü budur.
Kart tasarımları
Solhan Belediyesi için üç ayrı kart tipi tasarlandı. Kartların ön yüzünde belediye logosu ve Solhan panoraması, arka yüzünde ise dolum noktası, iletişim bilgisi ve kullanım koşulları yer alıyor.
